Masalların Yeniden Keşfi II


keoloğlan

MASAL ANLATICILARI
Masallar her ne kadar nesilden nesile ana teması değişmeden aktarılsa da masalı aktaran anlatan kişi çok önemlidir. Masal anlatıcıları, yaratıcı kişiliklerini masala katarlar. Hatta masalı bir vasıta olarak kullanır ve içinde bulundukları coğrafyayı ve o coğrafyanın özelliklerini masala yansıtırlar. Bu nedenle masal üzerinde çalışan bilim adamları, masalı anlatan kişilerin masalın fonksiyonu, yapısı, vurguları ve masala yaptıkları katkı noktasında dikkate alınması gerektiği görüşündedirler.
Günümüzde masallar, anlatıcılarının anlattığı şekilde değil de okuyucu ya da hedef kitle belirlenerek yazıya aktarılır. Bir takım dil ve söyleyiş bozuklukları ortadan kaldırılır.
Masal anlatıcılarında genel olarak tespit edilen hususlar şunlardır: Masal anlatıcıları, yeri geldikçe kişiler, olaylar ve durumlar hakkında yorum yaparlar. Edebe, terbiyeye aykırı şeyler söyleyecekleri zaman “Sözüm meclisten dışarı” gibi özür bildiren ara cümleler katarlar. Anlatılan olayları çağa getirme özellikleri söz konusudur. Kimi zaman da olayları kendi başından geçmiş gibi aktarırlar.


TÜRK MASALLARINDA YER ALAN TİPLER


Türk masallarında en çok yer alan tipler şunlardır: Padişahlar, görkemli saraylarda otururlar, oğulları ve kızları vardır. Kızları perilerle ilişki kurar, oğulları güzel kızlara âşık olur. Özellikle küçük oğul, başarıdan başarıya koşar. Kırk gün kırk gece düğün yaparlar. Padişahlar başarı gösteren kişilere “dile benden ne dilersen” der ve dünya malı bağışlarlar. Kimi padişah zalimdir. Cellâtlarla gezer. Kimisi ise halkını sever, onların sıkıntılarını giderme kaygısı taşır.
Devler, Türk masalların önemli tiplerinden birisidir. İri yapılı, fizik ve ruh bakımından insan ve insanüstü arasında birtakım özelliklere sahiptir. Etrafı tellerle çevrili, narlı, ayvalı köşklerde otururlar. Yer altı dünyasının zenginliklerine sahiptirler. Keskin kılıçları, ağır gürzleri vardır. İnsan eti yerler. Az da olsa insana dost olanları da vardır. Fakat insan aklı ve zekâsının karşısında yenik düşerler.
Köse tipi şaşkın ama savaşçı bir tiptir. Gurbete gider. Devlerle ilişki kurar. Hayatta başarılı olarak sılaya döner. Keloğlan masallarında karşımıza çıkan köse tipi ise hilebaz bir karakteri temsil eder.
Keloğlan tipi, yoksul ve güçsüzdür. Bu yüzden de hiç kimse başlangıçta bu tipe değer vermez. Fakat özü sözü bir, kıvrak zekâlı, üstün yetenekli, acı çekenlere yardımcı, zalimlere savaş açıcı olduğundan bir kurtarıcı olarak masalın sonunda yer alır.
Halka zulmedenler, ejderha simgesiyle masallarda yer alır. Korkunçtur, güçlüdür, suyun başını tutmuştur. Kimse onunla baş edemez.
Pek çok dinî inancın izleri, Şamanlık dahil, masallarda yer alır. Ayrıca büyü, tılsım ve batıl inançlar da çok sık kullanılan motiflerdir.

Türk masallarının daha doğrusu masal anlatıcılarının en önemli özelliği, dinleyicileri, anlattığı şeylerin bir hayal ürünü olduğu konusunda uyarmaktır. Bunu da tekerlemeler yoluyla gerçekleştirir. Ya “Evvel zaman içinde” diye başlayarak eski zamanlara gider, ya da zaman dışı bir tekerleme kullanır ve “bir varmış bir yokmuş” der. Başı ve sonu olmayan ve aslında masalla da doğrudan bir ilişkisi bulunmayan, akıl almaz serüvenlerden, garip, güldürücü, mantık dışı öğelerden oluşan bu tekerlemeler, dinleyicileri, masalın düşsel ve gerçek dışı dünyasına hazırlar.
“Pireye vurdum palanı, kırdı kaçtı kolanı, dinleyin ağalar benim koca yalanı” sözü ile ya da “Şimdiye kadar söylediğimiz yalanı sahi edelim ağalar” cümlesi ile masala geçilirken gerçeklerin, gerçek dışılık perdesi altında anlatılacağının da ipucu verilir.

Masalın eğitim açısından işlevinin ne olduğu, masal çalışmalarının bir başka boyutudur. Masallarda iyilerle kötüler, aklarla karalar çok yalın bir biçimde iki kutupta toplanmıştır. Bu da özellikle okuma yazması olmayan toplumlarda masalların eğitim noktasında önemli bir işlevi olmasını sağlamıştır. Masallar aynı zamanda, halkın otoriteye, baskıya bir başkaldırısı olarak nitelendirilebilir. Masallar hiç bir zaman sadece çocuklara yönelik, onların hoşça vakit geçirmelerini sağlayan, olağanüstü hayali olaylarla örülmüş sözlü halk edebiyatı ürünü olarak değerlendirilmemelidir. Masallar, gençlerin aklına adetleri ve ahlâki ölçüleri yerleştirmek ve bir yetişkin olarak kurallara uyduğunda onu övgüyle ödüllendirmek, doğru yoldan saptığında onu eleştiri ve alayla cezalandırmak, kurumlara ve geleneklere hücum olduğunda veya bunlar sorgulandığında akılcı bahaneler bulmak ve her şeyi olduğu gibi kabul etmek ve günlük hayatın güçlüklerinden kaçışı sağlamakta kullanılır. Burada ciddî bir paradoks söz konusudur. Bir kültürün nakli, devamı ve korunmasında hayatî bir önemi olan bu masallar bireyi bunlara uymaya zorlarken, aynı zamanda da aynı kurumların birey üzerindeki baskısına karşı, toplumun kabul ettiği çıkış yolunu sağlar.

KAYNAKÇA

Acaroğlu, Türker, “Türkçe’de Binbir Gece Masalları Kaynakçası (1851-1985), Masal Araştırmaları, Folktale Studies I, Haz. Nuri Taner, İstanbul, Art-San, 1988, s. 13-24.
Alangu, Tahir, Türkiye Folkloru El Kitabı, İstanbul, Adam, 1983.
Alptekin, Ali Berat, “Hayvan Masalları Tip ve Motif Kataloğuna Doğru”, Prof. Dr. Saim Sakaoğlu’na 55. Yıl Armağanı, Kayseri, 1994.
Boratav, Pertev Naili, Folklar ve Edebiyat 2, İstanbul, Adam, 1982.
­________. Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği, Ankara, Milli Eğitim Basımevi, 1946.
Günay, Umay, Elâzığ Masalları, İnceleme, Erzurum, Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1975.
Mahmut, Enver, “Masalda Gerçeklik”, Şükrü Elçin Armağanı, Ankara, Hacettepe Üniversitesi Yayını, 1983, s. 75-82.
Masal Araştırmaları, Folktale Studies I, Haz. Nuri Taner, İstanbul, Art-San, 1988.
Pertev Naili Boratav’a Armağan, Haz. Metin Turan, Ankara, Kültür Bakanlığı, 1998.
Propp, Vladimir, Masalın Biçimbilimi, Çev. Mehmet Rifat, Sema Rifat, İstanbul, BFS, 1985.
Sakaoğlu, Saim, Masal Araştırmaları, Ankara, Akçağ, 1999.
Seyidoğlu, Bilge, Erzurum Halk Masalları Üzerinde Araştırmalar Metinler ve Açıklamalar, Ankara, Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1975.
Şükrü Elçin Armağanı, Ankara, Hacettepe Üniversitesi Yayını, 1983.
Walker, Barbara K, The Art of the Turkish Tale, V. 1, Texas, Tech, University Press, 1990.
Yavuz, Muhsine Helimoğlu, Masallar ve Eğitimsel İşlevleri, İstanbul, Ürün, 1997.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: